Бодит чадвар : 9-Р ангийн монгол хэлний нэгжийн хөтөлбөрийн нэгэн хувилбар/үргэлжлэл/

Ээлжит хичээл Бичгийн ажил

1. Дараах эхийг анхааралтай уншаад ,эхийн гол санааг хэлц өгүүлбэрээр илэрхийлнэ үү.

2. Эхээс эсрэг ба ойролцоо , төсөөт ,утгатай үгсийг түүж ,бичээрэй.

3. Өвстэй бол малтай, малтай бол хүнтэй

Өвсгүй бол малгүй ,малгүй бол хүнгүй. Гэсэн өгүүлбэрүүд ямар утгатай өгүүлбэр болохыг тодорхойлно уу.

4. Эхээс өвс хэрхэн ургадгийг илэрхийлсэн үг хэллэгийг ялган бичиж_ ямар утгат үг болохыг тайлбарлана уу.

5. Дараах төсөө утгат үгсийн утгыг нариивчлан зөвийг тэмдэглээрэй.

1. Дадах –дасах а. Эхлэх -шалтгаалах

2. Тагнах –чагнах б. унтрах -дуусах

3. Бөхөх -мөхөх в. Гарших- ханьсах

4. Үүсэх үүдэх г. Турших – сонсох

6.Дараах холбоо үгсийг утгын зүйлчлэлээр ангилан бич.

А. Явган хүн ,явган цэрэг –

Б.явган ор,явган сандал

Г. Явган шуурга ,явган салхи

Д. Явган шарилж. Явган таана

Е. Явган үлгэр, явган зам

7. Дараах бүтэц бус өгүүлбэр , үгийг дөрвөн ангилал ялган бичээрэй.

**тоор тоор, гуруй гуруй, лоолой лоолой,

** халхай ,пөөх, хэм.., ёох,

**уухай ,хөөрхий ,эвий, эш чааваас,

** хаанаас даа, за яахав, үгүй ядаж,

Өвс

Өвс доороосоо үндэслэж ургах хэрнээ дээрээсээ гандаж ,унах тавилантай ажээ. Өчнөөн олон янзын өвс ,цэцэг ногоо холилдон нэгэн дор эвтэй найртай бүлсэж ургана. Байгаль дэлхийд эмт ургамал, хорт ургамал ,хогийн ургамал, шарилж, бударгана өнгө өнгийн цэцэг навч ,агь ганга, таана. Хөмүүл, сонгино мангир ,жимс мөөг ... гээд ер тоолж барахгүй , нэрлэж мэдэхгүй ,өч төчнөөн өвс урганам. Мал малын дуртай өчнөөн өвс ,хавар соёолж ,зундаа урган цэцэглэж, намартаа хагдран унаж ,өвөлдөө цасанд дарагдан амьдарна.....

Бүтэц ба бүтэц бус өгүүлбэрээр ажиллах жишиг даалгавар:

1. Дараах эхээс бүтэц ба бүтэц бус өгүүлбэрийг олж ялгааг тайлбарла.

....Дэлгэрийн чавганц тун бэрх хөгшин байсан байна шүү дээ. Өнгөрөхөөсөө арваад хоногийн өмнө байхдаа .Сумын даргатай уулзаад “Намайг үхэхээр манайхаас хүнд хэрэгтэй юм гарвал цөмийг нь Халтарынд өгөөрэй. Халтарынх л авах учиртай юм “ гэсэн гэнэ ээ.

-Үгүй ер

-Тэгээд өнөө гэрийнх нь хойтох цоожтой авдраас юу гарч вэ дээ?

-Аргал

-Ха ха ха

-Үгүй мөн дөө

-Мөнсөх юмгүй . Тун бэрх хөгшин байжээ.Халтарыг “Чам шиг олон нялх нойтон хүүхэдтэй хүн сургуультай аргалын гэрээ хий . Хэдэн цаас нь чамд хэрэгтэй .Түүхийг нь би түүгээд өгөмз” гэж гуйдаг .Наадах нь халгаадаггүй байсан гэнэ ээ.

- Хн. Түүлгэж л байхгүй .

- Настай хүн туйлдчихна л гэж санаа биз “ Д.Б”

2. “ Ганц хүүхэнд минь заяаны ханийг заяаж хайрла” гэсэн өгүүлбэрийг холбоо үг ,үг бүтээвэр гэсэн шаталсан нэгжээр задал.

3. Дараах эхийн хэсэгт орсон өгүүлбэрүүдийг гишүүдээр зурж , хэдэн бүрэлдэхүүнт өгүүлбэр болохыг тодорхойл.

Анхны цас

Анхны цас. Түүний ширхгүүд хөмсөг , уруул ,халуун алган дээр минь унаж байна. Анхны цасны тэр ширхэг бүр нь баяр наадам , баясгалант хөгжмийн эгшиг . Би хөгжмийн тэр хөмсгөн дундуур баяр хөөртэйгээр алхаж явна. Баяр баясгалант хөгжим ,цэвэр ариун анхны цасны ширхгүүд толгой дээр минь эргэлдэн бүжиглэнэ.

Би анхны цасыг алган дээрээ тосон өлмий доороо гишгэн өнгөрнө. Энэ жилийн яг энгэсэг оо шиг цав цагаан . Арай ноднингийн цас биш байгаа даа . Баяр сэтгэл ч гэсэн усны шувууд шиг буцаад ирдэг юм биш биз дээ. Анхны цас орсоор л .........Эргэн тойрныг цэвэр нанднин ,шив шинэхэн болгосоор л ...........Анхны юм болгон анхны цас шиг тунгалаг байх ажээ.

4. Дээрх эхэд байгаа өгүүлбэрээс Нэр үг+ Нэр үг гэсэн бүтэцтэй хамжигч, найрагч холбоо үгийг ол.

5. Дээрх эхэд байгаа өгөгдсөн үгсийг үгсийн аймгаар задал. Ширхгүүд ,хөмсөг ,би, баяр баясгалан , бүжиглэнэ , анхны ,дээр , ноднингийн , цагаан , болгосоор

6. Дээрх эхээс дагаврын ба үг нийлэх аргаар бүтсэн үгсийг олж тодорхойл .

2012-2013 он 2-р улирал 5-р нэгж

Нэгж хичээлийн хөтөлбөр Монгол хэл 9-р анги

Бүлэг сэдэв сэдэв

Өгүүлбэрзүйн задлал /26-цаг/

Нэгж сэдэв

ЗНӨ ба УНӨ –ийн онцлог ялгаа /4цаг/

Мэдлэгийн өмнөх төсөөлөл

12-н жилийн сургалттай 9-р ангийн сурагчид нь: Энгийн өгүүлбэрийн тухай тодорхой мэдлэгтэй ,нийлмэл өгүүлбэрийн талаар өнгөц мэдлэгтэй боловч ,холбогдох арга ,гол ба гишүүн өгүүлбэрийн тухай тодорхой ойлголтгүй байна.

Нас сэтгэхүйн онцлог

-Энэ нас:Ой ухааны хурд түргэсэж ,сэтгэн бодон чадвар нь нэмэгдэж ,үйлийг ухамсартай хийхэд хүргэдэг дохионы 2-р системийн үүрэг ихэснэ.Танин мэдэх идэвх ,сониуч зан зэрэг бие хүний олон чанарууд хөгжих таатай үе

· Хэл ярианы чадвар улам нарийсч хөгжинө. Иимд хэл,ухагдахуун,үгээр илэрхийлэх чадварыг хөгжүүлэхэд анхаарах.

· Энгийн амьдралын ахуйн хэл ярианаас шинжлэх ухааны хэл,улмаар математик хэлэнд шилжих гэсэн дарааллыг баримтлах

· Тогтоох сэргээх ,хадгалах ойн процессуудад үндсэн өөрчлөлт гардаг.Иймээс бодох,бичих,сэтгэх,ангилах,системчлэх,ерөнхийлөх,дүгнэх зэрэг хараа ,сонсгол хөдөлгөөний хүртэхүйн хэлбэрүүдийг сургалтанд өргөн ашиглах

Зорилго

v ЗНӨ ба УНӨ-ийн онцлог ялгааг ойлгож, нийлмэл өгүүлбэрт задлал хийж сурснаар тэдгээрийг зөв бичиж сурах,үгээ оновчтой сонгох аргад сурах

Зорилт

ь Эхийг ухаарч уншиж ойлгох,эхийн задлал хийх

ь Эхээс УНӨ болон ЗНӨ-ийг олж холбогдсон аргыг тодорхойлж сурах

ь Өгүүлбэр дэх тогтвортой холбоо үгийн онцлог Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэрийн шинжийг таних

Хэрэгцээ

*Хувь хүний хэрэгцээ:Санал бодол сэтгэгдлээ зөв цэгцтэй илэрхийлж, бусдын санаа бодлыг хүлээцтэй сонсож,ухааран тунгаах,чадвар эзэмших

*Нийгмийн хэрэгцээ: Сэтгэлгээг хөгжүүлж, сэтгэн бодох хурдаа нэмснээр цагийг үр ашигтай өнгөрөөх,сурч мэдсэнээ ашиглан бүтээлч ажиллагааны арга барил эзэмшин ,багаар хамтран ажиллах бусдын сайн үйлээр бахархах чадвартай болох

Анги зохион байгуулалт

· Ээлжит хичээлийн онцлогоос хамаарч анги нийтээр болон багаар,хосоор,санаа зорилгоороо нэгдэн ажиллах,бие даасан ажлын хэлбэрийг багш сонгоно.

Арга зүй

-Уламжлалт болон бүтээлч сэтгэлгээний аргуудаас багш хичээлийн элементэд болон тухайн ангийн чадамжинд тохируулан сонгон хэрэглэнэ.

Хичээлийн хэрэглэгдэхүүн

Ш Сургалтын хөтөлбөр 9-р анги, Т.Ө.М

Ш 2012-2013 оны нэгж хичээлийн хөтөлбөр

Ш Багшийн бэлдсэн сурагчийн лавлах

Ш Сурах бичиг 12 жилийн 9-р анги

Ш Бодит чадвар

Үнэлгээ

1Эхийг цогцолбороор зааглан төлөвлөгөө зохиож сурсан эсэх :Төрөл бүрийн эхийг цогцолбороор зааглан эхийн 4-н хэв маягийн аль болохыг тогтоож чадаж буй эсэхээр

2.Өгүүлбэр таних чадвар: Эхээс УНӨ, ЗНӨ-ийг олж тодорхойлох чадвараар

3.Унших чадвар:Өөрийн бичсэн Эхийг уншихдаа уран сайхныг мэдэрч дуу хоолойны өнгө,өндөр нам чанга сулыг тохируулан сэтгэлийн хөдлөлөө зөв илэрхийлэх

4.Бичих чадвар:Тодорхой сэдвийн хүрээнд эх найруулан бичиж чадаж буй эсэх,бичихдээ үг сонголт нь оновчтой болсон эсэх,

5. Эхийн гол санааг тодорхойлж сурсан эсэх:тулгуур ба түлхүүр үгийг эхээс зөв гарган чадаж буй эсэх,өгүүлэгдэж буй гол зүйлээс сэдвийг тодорхойлж ярих зэрэг чадваруудаар нэгжийн үнэлгээг гаргана.

а.Арга зүйн төлөвлөлт:

Баримжааг ялган таних үе

Баримжааг эзэмших үе

Баримжааг хөгжүүлэх

Төсөөлөл

Мэдлэг

Чадвар

Сэдэл үүсгэх

Эхийн утга санаатай танилцах

Эхийн ухааран ойлгох

Ухаарч унших, эхэд задлал хийх, зохион бичих

Таамаглал дэвшүүлэх, асуудал дэвшүүлэх аргаар

Практик үйлийн арга

Бие даасан бүтээлч үйлийн арга

ь Хагас лекцийн арга

ь Үгийн утгыг ухааран ойлгох

ь Асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлэх

ь Би чадна тоглоом

  • Сонгон авсан эхийн сэдэв агуулга, өгүүлэгдэхүүнд, задлал хийх
  • Эхийг бүтцээр задлан жишээн дээр тайлбарлан ярилцах

ь Эхийг уншаад ямар хэв маягийн эх болох,аль хэсэгт ямар хэв мэяг холилдон орсныг ялгах

ь Эхийн хэл найруулгаас дуурайн, өөрөө эх зохиион ,бичих

ь Эхэд орсон тогтвортойхолбо үгийн утга, үүрэг, зүйлийг тайлбарлах

-Түлхүүр үгээс таамаглал

дэвшүүлэх арга

- Асуултын арга

- Асуудал дэвшүүлэх арга

- Эвлүүлгийн арга

- Солилцооны арга

- Сэдлэг яриа

- Анализ,синтез

-Тайлбарлан ярих арга

- харилцан ярианы арга

-Асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлэх арга

- INSERT

- KWL

Веннийн диаграм

- Уран уншлагыг арга

- Марафон бичлэг

- Булангийн арга

- Мэтгэлцээний арга

- Бүлэглэх арга

- Тархины шуурга

- Бүтээлч тэмдэглэгээ /инсерт/

- Тайлант бичлэг





б.Сургалтын орчин

Сургалтын гадаад орчин, хэрэглэгдэхүүн

Дотоод орчин буюу сэтгэлзүй

Үйлийн орчин

ь Монгол хэл-9

ь Сурах бичиг 2012 он

ь 9-р ангид үзэх сурах бичгээс дасгалыг тохируулан сонгох

- Монгол хэлээрээ бахархах, эх хэл соёлоо дээдлэх сэтгэлзүйн орчныг бүрдүүлэх,

- Эхээс уншиж , ухаарсан зүйлээ амьдралд хэрэгжүүлэх

Сурах-сургах үйлийн орчин

Багаар хосоор ажиллах бүрэлдэхүүн

Ажиллах эхийн сан

Багшийн чиглүүлэг

в. Нэгж хичээлийн хөтөлбөрийн цагийн төлөвлөлт:

Хичээл

Ээлжит хичээлийн сэдэв

Цаг

Ээлжит хичээлийн зорилго

1-р хичээл

Өгүүлбэрдэх тогтвортой холбоо үгийн онцлог

40 мин

Холбоо үгийн ангилал, тогтвортой холбоо үгийн мэдлэгээ сэргээн бататгах

2-р хичээл

Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр онцлог ,бүтэх арга

40 мин

Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэрийг эхээс олж өгүүлбэрзүйгээр задалж сурах

3,4-р хичээл

Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэр

80 мин

Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэр түүний хэрэглээ,

Хичээл №1: Сэдэв: Өгүүлбэрдэх тогтвортой холбоо үгийн онцлог

Цаг

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Багшийн анхаарах зүйл

Сэдэлжүүлэх үе

Холбоо үгийн ангилал

Ш 1.Холбоо харьцаагаар

Ш 2. Утгын нэгдлээр нь

Ш 3. Бүрдүүлбэрээр нь

Юу гэж ангилдаг бэ?

ь 1а.Зэрэгцсэн холбоо үг

ь 1б. Угсарсан холбоо үг

ь 2а. Чөлөөт холбоо үг

ь 2б. Чөлөөт бус холбоо үг

ь За хураангуй холбоо үг

ь 3б дэлгэрэнгүй холбоо үг

Сэдэл үүсгэхдээ заах гэж байгаа хичээлийнхээ гол асуудал руу хандуулвал сайн.

Энэ хичээлийн сэдэл болгосон зүйл нь сурагчдын өмнөх хичээлд тулгуурлан чиглүүлэх

Утга санааг ойлгож мэдлэг эзэмших үе

Задлан шинжих арга

“Дөрвөн цагийн хувилгаан уул” эхийг уншуулж дараах даалгаварыг сурагчдаар гүйцэтгүүлэх

· Эхийн сэдэв , гол санааг тодорхойлно уу

· Эхээс чөлөөт бус холбоо үгийг ялган бичээрэй

· Олсон холбоо үгэндээ асуулт тавьж ямар үгтэй холбогдож байгааг олоорой

· Эхээс өгүүлбэр сонгон аваад дүрслэх ур маягийг тайлбарлаарай.

· Түүж бичсэн тогтвортой холбоо үгийн бүтцийг ажиглан дүгнэлт гаргана уу?

· Эхийг уншаад багшийн даалгаварт хариулт бэлтгэнэ.

· Баг тус бүр хамгийн зөв гэсэн хариултаа нэгтгээд нэг нь гарч танилцуулна.

· Багууд нэгдсэн нэг дүгнэлтэд хүрээд чухал гэж үзсэн зүйлээ тэмдэглэж авна. Сурагчид дараах дүгнэлтэд хүрнэ.

ь Тогтвортой холбоо үгийн зүйл

1.Үгийн санжсан холбоо үг

2.Хэлзүйжсэн холбоо үг

3.Утгазүйжсэн холбоо үг

4.Бүхэлзүйжсэн холбоо үг

ь Холбоо үг


Чөлөөт Чөлөөт бус

ь Холбогдох үг

Нэр үг Үйл үг

ь Холбогдох арга

Нэр үйл үгэнд үндэс хэлбэрээрээ буюу нэр үйлийн холбох нөхцөлөөр

Холбоо үгийн тухай мэдлэгийг сэргээх

Холбоо үг

Чөлөөт Чөлөөт бус

Өмнөх мэдлэгийг сэргээх

· Тарааж өгөх материал өгч чөлөөт бус холбоо үгийг зүйлчлэлд тохируулах

· Эхээс түүсэн холбоо үгс нь тогтвортой холбоо үг мөн эсэхийг тогтоох

· Сурагч бүрийг татан оролцуулахад анхаарах

Бататгал хэрэглээ

Дасгал -29 сурагч бүр бие даан даалгаварыг хийж гүйцэтгэнэ.

Жинхэнэ нэрийн үндсэн ба шилжсэн утгын ялгааг ярилцана.

Өнөөдрийн хичээлээс юуг ухаарч авсан бэ

Дасгал -29 сурагч бүр бие даан даалгаварыг хийж гүйцэтгэнэ.

Дасгал ажиллах явцад ойлгохгүй байгаа зүйлээ нягтлан багшаас тусламж авч алдаагаа засна.

Хичээлээ дүгнэн санаа бодлоо солилцох боломж гаргана.

Бататгах үед өнөөдрийн үзсэн хичээлээс тогтвортой холбоо үгийн талаар шинээр мэдсэн зүйлийг тайлбарлуулах нь чухал

Энд сурагчийн үзэл бодол илэрч, санаа бодлоо солилцох

боломж олддог юм

Гэрт

Дасгал-эхийг уншаад даалгаварыг гүйцэтгэх

Ээлжит хичээл: Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр

Цаг

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Багшийн анхаарах зүйл

Сэргээн санах үе

Нийлмэл өгүүлбэрийг энгийн өгүүлбэрээс ялгах ямар аргыг мэдэх бэ?

Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн ялгаа ..

Хоёр ба түүнээс дээш өгүүлбэр өгүүлбэрзүйн аль нэг холбоогоор холбогдон ,нэг аялгад захирагдан утга үүргийн хувьд нэгдмэл болсныг нийлмэл өгүүлбэр гэнэ.

Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн тухай мэдлэгт түшиглэн

Сурагчдын сонирхолыг татах

Утга санааг ойлгож мэдлэг эзэмших үе

Дасгал-30

**Нуга газрын шүүдэрт ногоо морьдын хөлд шир шир хийж , урдах зам дээрээс болжмор шувуу байн байн ниснэ.

Өгүүлбэрийг ажиллах дарааллыг хэлж өгнө.

ь Өгүүлбэрийн тогтвортой холбоо үгийг шинжилнэ.

ь Нийлмэл өгүүлбэрээ энгийн өгүүлбэр болгоод цөм бүтцийг тодорхойлно уу

ь Өгүүлэхүүний төвийг тогтоох буюу хэдэн энгийн өгүүлбэрээс бүтсэн болохыг тодруулна.

**Өгүүлбэрээс тогтвортой холбоо үгийг олж тодорхойлно

ь Шир шир хийх – хэлзүйжсэн

ь Болжмор шувуу – бүхэлзүйжсэн

Эдгээр тогтвортой холбоо үг нь өгүүлбэрт нэг гишүүн болохыг санах.

** Энгийн өгүүлбэр болгон цөм бүтцийг гаргана.

ь Ногоо шир шир хийх

ь Болжмор шувуу нисэх гэсэн бие биеэ үл захирах,тэгш эрхтэй хоёр үйл зэрэгцжээ,

**Нийлмэл өгүүлбэр хэрхэн бүтсэнийг тодорхойлно.

Дасгал-30 ийн өгүүлбэрүүдийг ажиллах явцдаа яагаад Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр болохыг баталж холбогдсон аргыг тодорхойлно.

ь Багш сурагчдын буруу зөвийг шууд дүгнэхийн оронд өөрсдөөр нь хйилгэж, дүгнэлт хийх нөхцөлөөр хангаж өгөх хэрэгтэй

ЗНӨ-ийн талаар

ь Онцлог

ь Утга

ь Холбох хэрэглүүр

ь Үүрэг

Гэсэн зүйлийг дүгнэлтээр гаргахад нь тусална.

Бататгал хэрэглээ

Дасгал 31 ийг бие даан гүйцэтгэнэ. / Схем бүдүүвчээр хураангуйлах арга/

Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр

ЗНӨ-ийн онцлог

ь Зэрэгцэх холбоонд суурилна.

ь Өгүүлбэрүүд нь хоорондоо тэгш эрхтэй холбогдох тул байрыг нь солих боломжтой.

ь Өгүүлбэрүүд нь нэг нь нөгөөгөө захирахгүй

ь Энгийн өгүүлбэр болж амархан сална.

ЗНӨ-ийн утга

**Өгүүлбэрүүд нь эсрэг ойролцоо ,зүйлчилсэн утгын харьцаатай байна.

**Нэг үйлийг нөгөө үйлтэй жишсэн ,харьцуулсан адилтгасан байж болно.

ЗНӨ-ийн холбох хэрэглүүр

ь Үйлийн тийн ялгалын нөхцөлөөр

ь Зэрэгцүүлэн холбох үгээр: /ба, бөгөөд,буюу, хийгээд, агаад,...

ь Хэлэх аялагаар буюу тэг холбоосоор

ЗНӨ-ийн үүрэг

Ш Тоочимж эх бүтээнэ.

Ш Найруулгад тэгш хэм буюу зэргэд бүтээнэ.

Гэрт

Эхээс зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр 10,10-ийг түүж өгүүлбэрзүйгээр задлана уу.

Ээлжит хичээл: Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэр

Нэгж

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэлжих үе шат

-“Өмнөх хичээл дээр үзсэн энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн тухай мэдлэгийг сэргээн бататгаж , нийлмэл өгүүлбэрийн тухай , өмнө үзсэн зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэрийн онцлог хэв шинжийг сэргээн өгүүлбэр ажиллах .

З.Н.Ө

Нийлмэл өгүүлбэр

У.Н.Ө

Хо.Н.Ө


Гишүүн өгүүлбэрийн зүйл

Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэр

Харъяалахын тодотгол гишүүн өгүүлбэр

УНӨ Хамжсан тодотгол гишүүн өгүүлбэр

Тусагдахүүн гишүүн өгүүлбэр

Байц гишүүн өгүүлбэр /Ээлжлэн давтах аргаар/

Ойлгож ухаарах үе шат

***Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэрийг ойлгуулахын тулд өгүүлбэрзүйн холбооны тухай мэдлэгээ сэргээх

· Угсруулах холбоо нь ямар онцлогтой ямар гишүүдийн хооронд байж болох вэ?

· ЦӨМ ҮГ+ ЦӨМ ҮГ

**ӨГҮҮЛЭГДЭХҮҮН +ӨГҮҮЛЭХҮҮН

Дээрх загварын дагуу өгүүлбэрийг задлаад УНӨ-ийн талаар мэдлэг бүтээгэрэй.

· Харилцан угсруулах холбоо нь Хоёр ба түүнээс дээш гишүүн , /өгүүлбэр / нь харилцан бие биеэ захирах холбоо юм. Ийм холбоонд өгүүлбэрийн гол гишүүд болох өгүүлэгдэхүүн өгүүлэхүүн, мөн нийлмэл өгүүлбэрийн бүтэцдэх өгүүлэгдэхүүн өгүүлэхүүн өгүүлбэрүүд суурилна.

· А.Хөөрхөн шувуухай дуугаа аялна.

Шувууд аялна.


· Сан бээсийн морины сайхан нь миний дурыг хөвсөлзүүлэн татна.

/Дасгалын арга/

Хийж бүтээх үе шат

Цөм бүтэц

НТЯ

Ү-Ү

2

Өгүүлэгдэхүүн гишүүн Цэмцгэр цагаан гэрийн хажууд

өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн нь жавхлант охин зогсох нь

ингэж хэлбэржинэ. үзэсгэлэнтэй

90-р хуудас Дасгал-10 Эхийн хэв маягийг тодорхойлно.

**Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэрийг олж өгүүлбэрзүйгээр задлан тайлбарлаад

**эхэд гүйцэтгэж байгаа үүргийг тодорхойлно.

** сурагчид санал бодлоо солилцох ,багшаас тусламж авах үйл нээлттэй байна..

Дүгнэлт гаргах үе шат

Өгүүлэгдэхүүн гишүүн

Өгүүлэгдэхүүн гишүүн өгүүлбэр

- Ямагт нэрлэхийн тийн ялгалаар хэлбэржинэ

- Хэн, юу, аль нь, ямар гэсэн асуултанд хариулагдана

- Гишүүн өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн нь нэрлэхийн тийн ялгалаар хэлбэржинэ.

- Яах нь, яадаг, ямар нь, юу нь, аль нь гэсэн асуултанд хариулагдана

гэрт

91-р хуудас Дасгал-12, эхэд харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэр олон хэрэглэсний учир?

2012-2013 он 2-р улирал 6.7-р нэгж

Нэгж хичээлийн хөтөлбөр

Бүлэг сэдэв сэдэв

Өгүүлбэрийн задлал /26 –цаг/

Нэгж сэдэв

Гишүүн өгүүлбэрүүдийн утга бүтэц үүрэг /4+6 цаг/

Мэдлэг-ийн өмнөх төсөөлөл

12-н жилийн сургалттай 9-р ангийн сурагчид нь: Энгийн өгүүлбэрийн тухай тодорхой мэдлэгтэй ,нийлмэл өгүүлбэрийн талаар өнгөц мэдлэгтэй боловч холбогдох арга ,гол ба гишүүн өгүүлбэрийн тухай тодорхой ойлголтгүй байна.

Нас сэтгэхүйн онцлог

-Энэ нас:Ой ухааны хурд түргэсэж ,сэтгэн бодох чадвар нь нэмэгдэж ,үйлийг ухамсартай хийхэд хүргэдэг дохионы 2-р системийн үүрэг ихэснэ.Танин мэдэх идэвх , сониуч зан зэрэг бие хүний олон чанарууд хөгжих таатай үе

· Хэл ярианы чадвар улам нарийсч хөгжинө. Иимд хэл,ухагдахуун,үгээр илэрхийлэх чадварыг хөгжүүлэхэд анхаарах.

· Энгийн амьдралын ахуйн хэл ярианаас шинжлэх ухааны хэл,улмаар математик хэлэнд шилжих гэсэн дарааллыг баримтлах

Тогтоох сэргээх ,хадгалах ойн процессуудад үндсэн өөрчлөлт гардаг.Иймээс бодох,бичих,сэтгэх,ангилах,системчлэх,ерөнхийлөх,дүгнэх зэрэг хараа ,сонсгол хөдөлгөөний хүртэхүйн хэлбэрүүдийг сургалтанд өргөн

Зорилго

v УНӨ-ийн утга,бүтэц,хэв шинжийг тодорхойлох, өгүүлбэрзүйгээр зөв задалж, хэлзүйн онцлогийг тайлбарлан, эх өгүүлбэрт оновчтой хэрэглэх

Зорилт

ь УНӨ-ийг эхээс олж өгүүлбэрзүйгээр зөв задлан тодорхойлж сурах

ь Гол ба гишүүн өгүүлбэрийн хэлбэржилтийг ялган таньж ,өгүүлбэрт төрөл бүрийн хувиргал хийн ,эх өгүүлбэрийг оновчтой зохион найруулж сурах

Хэрэгцээ

*Хувь хүний хэрэгцээ:Санал бодол сэтгэгдлээ зөв цэгцтэй илэрхийлж, бусдын санаа бодлыг хүлээцтэй сонсож,ухааран тунгаах,чадвар эзэмших

*Нийгмийн хэрэгцээ: Сэтгэлгээг хөгжүүлж, сэтгэн бодох хурдаа нэмснээр цагийг үр ашигтай өнгөрөөх,сурч мэдсэнээ ашиглан бүтээлч ажиллагааны арга барил эзэмшин ,багаар хамтран ажиллах бусдын сайн үйлээр бахархах чадвартай болох

Анги зохион байгуулалт

· Ээлжит хичээлийн онцлогоос хамаарч анги нийтээр болон багаар,хосоор,ажиллах,бие даасан ажлын хэлбэрийг багш сонгоно.

Арга зүй

-Уламжлалт болон бүтээлч сэтгэлгээний аргуудаас багш хичээлийн элементэд болон тухайн ангийн чадамжинд тохируулан сонгон хэрэглэнэ.

Хичээлийн хэрэглэг- дэхүүн

Ш Сургалтын хөтөлбөр 9-р анги

Ш 2012-2013 оны нэгж хичээлийн хөтөлбөр

Ш Багшийн бэлдсэн сурагчийн лавлах

Ш Хувилан олшруулсан “эх” материал

Ш М.Базаррагчаа, Ц.Өнөрбаян “Монгол хэл”-9-р анги 2012 он

Үнэлгээ

1-ртүвшин

2-р түвшин

3-р түвшин

4-р түвшин

ь ***Эх өгүүлбэр зохиохдоо нийлмэл өгүүлбэрийг зөв холбон найруулах

ь *** Тогтвор той холбоо үгийг олж тодорхойлж чадаж буй эсэх

ь ***Хэлцийг эх өгүүлбэрт зөв найруулах чадвараар

ь ***эх өгүүлбэрт бүтэц бус өгүүлбэрийг сонгон найруулсан эсэх

ь ***Нийлмэл өгүүлбэрийн бүтэц хэв шинжийг тодорхойлж сурсан эсэх

ь Зөв бүтэцтэй найруулгын алдаагүй нийлмэл өгүүлбэр зохиож сурсан эсэх

ь ***Холбох үг,баймж үгийг найруулгад онож хэрэглэж сурсан эсэх

ь Өгүүлбэрзүй- гээр зөв зурж тодорхойлж өөрийн ,үнэлэмжээ илэрхийлж сурсан эсэх

Б.Агуулга

Судлагдахуун ( )

Ур ухаан( )

* Тогтвортой холбоо үг, энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн тухай өмнөх мэдлэг төсөөлөл баримжаанд тулгуурлан сэргээх бататгах

* Өгүүлбэрийн тухай тогтолцоот ойлголт, энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн харилцах мэдээлэх үүргийн тухай

* Нийлмэл өгүүлбэрийн ангилал

* Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн ялгаа , нэгдмэл талыг ойлгон тайлбарлах

* Нийлмэл өгүүлбэрийн харилцах мэдээлэх үүргийг тодорхойлох

* Энгийн өгүүлбэрийг нийлмэл өгүүлбэр болгон хувиргах

* УНӨ-ийг эх өгүүлбэрээс олж өгүүлбэрзүйгээр задлан тодорхойлж сурах

* Эх өгүүлбэрт оновчтой найруулах

В. Нэгж сэдвийн цагийн төлөвлөлт

Хичээл

Ээлжит хичээлийн сэдэв

Цаг

Ээлжит хичээлийн зорилго

1-р хичээл

* Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн онцлог, ялгаа

40 мин

Ш Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн өгүүлэхүүний хэлбэржилт,ялгааг гаргах

2-р хичээл

* УНӨ-гол ба гишүүн өгүүлбэр

40 мин

Ш УНӨ-ийн утга ,бүтэц ,хэрэглээ, хэв шинжийг тодорхойлох

3,4-р хичээл

* Шууд тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр

80 мин

Ш Шууд тусагдахуунгишүүн ба гишүүн өгүүлбэрийн ижил ба ялгааг гаргах

5,6-р хичээл

* Шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр

80 мин

Ш Шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэрийг ялган таних, олох

7.8-р хичээл

* Харъяалахын Тодотгол гишүүн өгүүлбэр

80 мин

Ш Харъяалахын тодотгол гишүүн өгүүлбэрийг эхээс олж өгүүлбэрзүйгээр задлах

9-р хичээл

* Яриа бичгийн дадлага

40 мин

Ш Бие даасан бгтээлч үйлийг хөгжүүлэх

10-хичээл

* Сэдвийн шалгалт

40 мин

Ш Нэгж сэдвээр олж авсан чадварыг үнэлж, анализ хийх

Г. Сургалтын орчин

А. Материалаг

Б. Үйл ажиллагааны

В.Сэтгэлзүйн

ь Стандарт, үлгэрчилсэн хөтөлбөр сурах бичиг

ь Тарааж өгөх материал эх өгүүлбэр багийн тоогоор

ь Сурагчийн лавлах 5 баг бүрт 3 ширхэг

ь Хамтаар шинэ мэдлэг бүтээх, ажлууд

ь Багаар ба хосоор ажиллах бүрэлдэхүүн

ь Багшийн чиглүүлэг, нэмэлтээр ажиллах эхийн сан

ь Сурагчийн сурах ,багшийн сургах хүсэл эрмэлзлэл

ь Сонирхолтой бөгөөд хэрэглээний хичээл болгох хандлага

ь Хоорондын хүндэтгэлгий харилцаа,ангийн орчин

Ээлжит хичээл- Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн онцлог ,ялгаа

Нэгж

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэлжих үе шат

Дараах энгийн өгүүлбэрүүдийг нийлмэл өгүүлбэр болгоорой

1. Үүл нүүнэ. Нар гарав.

2. Үүр манхайн цайв. Болжмор жиргэнэ. Өглөөний нар мандав. Бүх амьтан нойрноос сэрэв.

3. Өглөөний 8 цаг болов. Бид хичээлдээ орлоо.Багш хичээлээ заав.

4. Орой унтав. Эрт босов.

Сурагчид өгүүлбэрүүдийг нийлмэл өгүүлбэр болгоод

Энгийн нийлмэл өгүүлбэрийн хоорондын зааг ялгааг гарган тайлбарлана.

ь Энгийн өгүүлбэр нь хэд хэдээрээ нийлж, нийлмэл өгүүлбэр болох бөгөөд Нийлмэл өгүүлбэр нь дам дамаа нийлсээр төгс санаа бүхий цогцолбор болон хувирна.

Ойлгож ухаарах үе шат

Энгийн өгүүлбэр Нийлмэл өгүүлбэр

-Нэг үйл явдлыг нэрлэнэ

-Гол ба гол бус гишүүд.

-Нэг үйл явдлын тухай санаа

-Нэрийн нөхцөлөөр холбогдоно.

-Өгүүлбэрийн гол гишүүд

-Нэр үг - үйл үг

*Нэр үг – нэр үг

-Хоёр ба түүнээс дээш үйл явдлыг нэрлэнэ

-Харьцангуй цогц санаа илтгэнэ.

-Гол ба гол бус гишүүн өгүүлбэрээс бүтнэ.

-Үйл ба нэрийн нөхцөлөөр холбогдоно.

Гишүүн өгүүлбэр+ Гол өгүүлбэр


Хийж бүтээх үе шат

Дараах өгүүлбэрийг энгийн өгүүлбэр болгон задлаад Хэрхэн заагласнаа тайлбарлаарай

· Бужигнан урсаж байгаа цасан шуургыг дагаж харахад , их мөрний хүчит урсгал салхинд улам омогтой давлан байгаа юм шиг байв.

· Багш зарим сурагчдад дэмжлэг үзүүлж даалгавар гүйцэтгэхэд нь

дөхүүлэх асуулт тавих

***Сурагчид эхийг унших явцдаа энгийн ба нийлмэл өгүүлбэр болохыг ажиглан тогтоогоод ,бичиг зохиолд нийлмэл өгүүлбэрийг түгээмэл хэрэглэдэг тухай мэдэж авах.

· Цасан шуурга бужигнав.

· Цасан шуурга урсаж байна.

· Цасан шуургыг дагаж харав.

· Их мөрний хүчит урсгал салхинд улам ч омогтой давлан байв.

Дүгнэлт гаргах үе шат

ь ***Хэд хэдэн өгүүлбэрийг эвлүүлэн хэлэх болсон нь хүний сэтгэх цар хүрээ тэлэн гүнзгийрч , юмс үзэгдлийн шалтгаант холбооны учир начрыг тусгах болсонтой холбоотой юм.

ь Энгийн ба нийлмэл өгүүлбэрийн гол ялгаа

ь Энгийн өгүүлбэрийг нийлмэл өгүүлбэр болгосон

ь Нийлмэл өгүүлбэрийг энгийн өгүүлбэр болгон хувиргахдаа юуг голлон анхаарснаа харилцан ярилцаж санал бодлоо чөлөөтай солилцох

Нийлмэл өгүүлбэрээр ярьж бичихийн давуу тал ба сэтгэлгээний өөрчлөлтийн талаар хэнд ямар санал сэтгэгдэл байгаагаа ярилцах

гэрт

Багш гэрийн даалгаварыг өгөх

Эхийн өгүүлбэрт хураах дэлгэрүүлэх хувиргал хий

Ээлжит хичээл “УНӨ-гол ба гишүүн өгүүлбэр

Нэгж

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэлжих үе шат

Өгүүлбэр

-

Нийлмэл

Энгийн

Бүтэц

Бүтэц бус

· Өгүүлбэрийн ангилалын талаар өмнөх мэдлэгээ сэргээн харилцан ярилцах

· Харилцах мэдээлэх үүрэг бүхий баймж утга илэрхийлсэн хэлний нэгжийг өгүүлбэр гэнэ.

· Үг нөхцөлтэй өгүүлбэрийн гишүүдтэй өгүүлбэрийг бүтэц өгүүлбэр гэнэ.

· Нөхцөлгүй буюу гишүүдээр ялгах боломжгүй өгүүлбэрийг бүтэц бус өгүүлбэр гэнэ.

Ойлгож ухаарах үе шат

ХоНӨ

ЗНӨ

УНӨ

Нийлмэл

Эхээс нийлмэл өгүүлбэрийг олж, нэг цагт зэрэгцэн болж байгаа ,дараалан болж байгаа үйл явдлуудыг ялган тайлбарла.

**Зэрэгцсэн ба дараалсан өгүүлбэрүүд ямар ялгаатай байна ? Эдгээр өгүүлбэрүүд ямар холбоонд суурилан бүтсэнийг ярилцаад нийлмэл өгүүлбэрийг хэрхэн ангилж болохыг дүгнэх.

Нийлмэл өгүүлбэр /Үйл үг+ үйл үг/


Зэрэгцсэн Н/Ө Угсарсан Н/Ө

А. Нэг цагт зэрэгцэж болсон

Б. Цагийн дараалалаар цуварч болсон

**Зэрэг болж байгаа үйл явдлууд нь бие биеэсээ үл шалтгаалах харьцаатай байхад , дараалан болж байгаа үйл явдлууд нь нэг нь нөгөөгөөсөө шалтгаалах харьцаатай байна.

**Үйл явдал дараалж болоход ,аль нэг явдал нь гол үүрэгтэй .Иймээс УНӨ нь

Гишүүн өгүүлбэр+Гол өгүүлбэр

Гэсэн хоёр хэсгээс бүтэж байгааг дүгнэн гаргах

Хийж бүтээх үе шат

Бие даасан бүтээлч үйлийн аргаар дараах өгүүлбэрт утга бүтцийн задлал хийнэ үү..

ь Эрдэмтэй хүн даруу их мөрөн дөлгөөн

ь Мал тэжээвэл ам тостоно.

ь Цэцэгт талаар зугаалав.

ь Цэцэг алагласан талаар зугаалав.

*Даалгаварыг гүйцэтгэхдээ өгүүлбэрийн гишүүдийн тухай мэдлэгээ сэргээж сурагчийн лавлахаа ашиглаарай.

ь 1-р өгүүлбэрт гол явдлууд нь учир зүйн хувьд зэрэгцэх тул нэг нь нөгөөгөөс үл шалтгаална.

ь 2-р өгүүлбэрт мал маллаж байж идэх юмтай болох учир нэг үйл нь нөгөө үйлээс шалтгаалж байна.

ь “цэцэгт”- ямар? Гэсэн асуултанд хариулагдан нэр үгэнд үндсээрэ хамжин холбогдсон тул хамжсан тодотгол гишүүн болно.

ь “Цэцэг алагласан” –ямар? Гэсэн асуултанд хариулагдаж , гол өгүүлбэрийн нэрээр илэрсэн гишүүн үндсээрээ холбогдож гол өгүүлбэртээ хамжсан тодотгол гишүүний үүрэгтэй байна.

Дүгнэлт гаргах үе шат

Дараах өгүүлбэрүүдийг өгүүлбэрзүйгээр задлан дүгнэлт гаргаарай.

1. Долгорын явахгүй гэсэн нь түүний зөв байжээ.

2. Ажил сайтын амьдрал сайн.

3. Насанг ирсэн тухай яриаг хот айлынхнаас сонслоо.

4. Түүний хөгжимдөхийг бүгд уяран сонсдогсон

5. Өглөө наадамд явж байхдаа Эрдэнэд хэлэв.

Гишүүн өгүүлбэрийн зүйл

1. Харилцан угсарсан нийлмэл өгүүлбэр

2. Харъялахын тодотгол гишүүн өгүүлбэр

3. Хамжсан тодотгол гишүүн өгүүлбэр

4. Тусагдахүүн гишүүн өгүүлбэр

5. Байц гишүүн өгүүлбэр

**Дүгнэлт: Гишүүн өгүүлбэрүүд нь өгүүлбэрээр илрэх ч гишүүнтэйгээ адил шинжтэй.

гэрт

Багш гэрийн даалгаварыг өгөх

-Эхээс нийлмэл өгүүлбэрийг түүж бичээд гол ба гишүүн өгүүлбэрийг ялган зааглаж бичээрэй.

Ээлжит хичээл: Шууд тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр

Үе шат

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэл төрүүлэх

К - Мэднэ

W - Мэдэхийг хүснэ

L – Мэдлээ

K өгүүлбэрийн цөм бүтцийн талаар юу мэдэж буйг асуух

W – Энэ хичээлээр Тусагдахуун гишүүн өгүүлбэрийн талаар товч ойлголт өгөөд энэ хичээлээр бид юун тухай мэдэж авахыг сануулна,

-Багш үзэх дасгалаа хаанаас олж судлахыг хэлж өгнө,

К – Өгүүлбэрийн цөм бүтцийн талаар юу мэддэгээ ганцаар, хосоор хэлэлцэж гүйцэтгэнэ.

W- Үзэх хичээлээс “шууд тусагдахуун” гишүүн өгүүлбэрийн талаар юу мэдэхийг хүсэж байгаагаа жагсаан бичих

.

L- Энэ хүснэгтэнд шинэ хичээлээ дуусаад шинээр мэдэж авсан зүйлээ нэгтгэн бичиж тэмдэглэж авна.

Шинэ мэдлэг олгох

Цөм өгүүлбэр

НТЯ ЗТЯ холбох төгсгөх

· Өгүүлэгдэхүүн

· Шууд тусагдахуун

· Өгүүлэхүүн

93-р хуудас дасгал 13-ыг зааврын дагуу ажиллах.

· Эхэд ямар хэв маяг, холилдон орсон байна.

· Эхээс 3-н гишүүнт цөм бүтцийг олж шууд тусагдахуун гишүүний утга хэлзүйн шинжийг тайлбарлаарай.

“Мөнгө бактерийг устгадаг” эхийн сэдэв санааг тайлбарлана. Хэв маягийг тодорхойлно.

**Өгүүлбэрийг энгийн ба нийлмэлээр ангилж цөм бүтцийг гаргана.

ь Цэргүүд Персийг эзлэн авав. /3 бүр/

ь Цэргүүд цөмрөн оржээ.. /2 бүр/

ь Цэргүүд өвчилжээ. /2бүр/

ь Дарга нар бэрхшээлийг туулав. /3бүр/

ь Эрдэмтэд судлав. /3бүр/

***Шууд тусагдахуун гишүүний утга хэлзүйн шинжийг тайлбарлан гаргах бөгөөд оновчтой зөв хариултыг тэмдэглэж авна.

Мэдлэгээ бататгах

93-р хуудас дасгал 14-ыг зааврын дагуу ажиллах.Нийлмэл өгүүлбэр нь хэрхэн холбогдсоныг тайлбарлан ярилцаарай. Эхээс гишүүн өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн нь заахын тийн ялгалаар хэлбэржсэн өгүүлбэрийг олж, шууд тусагдахуун гишүүнтэй харьцуулан адил болон ялгаатай талыг тодорхойлж дүгнэлт гаргана.

Тусагдахуун гишүүн

Тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр

Илрэх үг

Утга

Асуулт

Хэлбэржилт

Холбогдох үг

Мэдлэгийг нэгтгэн дүгнэх

· Багш хичээлдээ үнэлгээ, шинжилгээ өгнө үүнд:

А. Хичээлээр сурагчдад өгсөн үр өгөөж

Б. Сурагчдын идэвх оролцоо

В. Дараагийн хичээлд юуг түлхүү анхаарах вэ?

Г. Энэ хичээлийн ололттой ба сул талд анализ хийнэ

- Энэ хичээлээр шинээр юу мэдэж авснаа L хүснэгтэнд бичиж тэмдэглэнэ.

- Өөртөө болон нөхдийнхөө хичээлийн идэвх оролцооны талаар дүгнэлт өгнө

- Цаашид нэмж мэдэх зүйлээ төлөвлөх, багшаас асууж зөвлөмж авна.

гэрт

Дасгал 15-ыг зааврын дагуу ажиллаж ирээрэй.

Ээлжит хичээл: Шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэл төрүүлэх

Шууд бус тусагдахуун гишүүний тухай сурагчдын өмнөх мэдлэгийг сэргээн .утга хэлбэржилтийн талаарх мэдлэгийг сэргээх /харьцуулах хүснэгтээр/

Тийн ялгал

Утга

Жишээ

Гарах

Салах,бүтэх,хэсэг болох утга

Нуураас уух,өвчнөөс салах, модноос уях,үлгэрээс сонсох

Өгөх орших

Үйлэнд өртөх ,багтах утга

Мориндоо мордох,саванд хийх, хэлд орох, тавд хуваах

Үйлдэх

Үйлийн хэрэглүүрийн утга

Тэмээгээр явах,торгоор эсгэх ,гэрлээр чимэх, хуруугаар заах

Чиглэх

Юманд хандах, үйлэнд өртөх

Тойромруу өнгийх,савруу хийх, багшруу харах, хөлрүү хатгах

Хамтрах

Жиших адилтгах

Тарьсантай адил, хонохтой адилгүй

Шинэ мэдлэг олгох

Ш Дамдин бидэнтэй зэрэгцэн суугаад нөгөө яриагаа үргэлжлүүлсээр байв.

Ш Өгүүлбэрээс тусагдахуун гишүүнийг олоод ялгааг гаргана уу

Бидэнтэй

Яриагаа

Юуг заасан

“суух” үйлэнд шууд бус өртөн тусах юмыг заасан

“үргэлжлүүлэх” үйлэнд шууд өртөх юмыг заасан

Ямар үгээр илэрсэн

Төлөөний үгээр илэрсэн

Жинхэнэ нэрээр илэрсэн

Асуулт

Хэнтэй? Гэсэн асуултанд хариулагдана.

Юуг? гэсэн асуултанд хариулагдана.

Хэлбэржилт

Үйлдэхийн тийн ялгалаар хэлбэржсэн

Заахын тийн ялгалаар хэлбэржсэн

Ямар үгэнд захирагдсан

“зэрэгцэн суугаад гэсэн үйл өгүүлэхүүнд захирагдсан.

Үргэлжлүүлсээр байв” гэсэн үйл өгүүлэхүүнд захирагдсан

Мэдлэгээ бататгах

Дасгал 20,21-ийг зааврын дагуу ажиллана. Эхээс шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэрийг олж өгүүлбэзүйгээр ажиллахдаа

· Шууд бус тусагдахуун гишүүн

· Шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр

Хоёрын ижил ба ялгаатай талыг Венний диграммаар гаргуулах

Дасгалыг зааврын дагуу ажиллаад тайлбарлана.

Түүний хөгжимдөхийг , бүгд уяран сонсоно.

1.Гол өгүүлбэрийнхээ “сонсоно” гэсэн үйл үгээр илэрсэн өгүүлэхүүн гишүүнд холбогдсон,

2. Өгүүлэхүүн нь өгөх оршихын тийн ялгалаар хэлбэржсэн.

3.Өгүүлэгдэхүүн нь харъяалахын тийн ялгалаар хэлбэржсэн.

4. Гишүүн өгүүлбэр нь бүхэлдээ “юуг ?” гэсэн асуултанд хариулагдана.

Мэдлэгийг нэгтгэн дүгнэх

Хэлцийн санааг тайлбарлаарай.

Онцолсон гишүүн өгүүлбэрийн утга, хэлбэржилтийг тодорхойл.

Санасандаа хүрэхгүй бол улцгарын шинж.

Сонссоноос үзсэн нь дээр

Сууснаас явсан нь дээр

Сурснаараа нөхөртөө тусал

Дүгнэлт: ***Гишүүн өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн нь өгөх орших, гарах,үйлдэх хамтрахын тийн ялгалаар хэлбэржиж гол өгүүлбэрийн өгүүлэхүүнд захирагдсан өгүүлбэрийг шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр гэнэ.

***Гол өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн нь эс тусах утгатай байдаг.

Гэрт

Дасгал 25 ,26 эхийг зааврын дагуу ажиллахдаа шууд ба шууд бус тусагдахуун гишүүн өгүүлбэрийг ангилан ялгаж зур тэмдэглээрэй.

Ээлжит хичээл: Харъяалахын Тодотгол гишүүн өгүүлбэр

Үе шат

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

НТЯ ЗТЯ

Ү-ҮҮ-Ү

2 3

ХТЯ

Сэдэл төрүүлэх

Багш зургаан багт хуваан суулгаад ажиллах зааврыг өгнө.

Гол дэлгэрүүлэгч [жинхэнэ нэрээр дэлгэрэх]


Өот/я,гт/я,үт/я хт/я-т жинхэнэ нэр

Хамт/я, чт/я-т

Жинхэнэ нэр

**Дээрх загварын дагуу ярилцаад, тохирсон нэрийн холбоо үг олж хэлээрэй, эдгээр тийн ялгалт жинхэнэ нэр нь өгүүлбэрт ямар гишүүн болж байна бэ?

Шинэ мэдлэг олгох

Дасгал-18 шүлгийг уншаад даалгаварыг гүйцэтгээрэй.

А. Эхийн сэдэв гол санааг олоорой

Б. Эсрэг үгийг олж, найруулгын үүргийг тодорхойлоорой.

В. Өгүүлбэрүүдийг зааглан ,гишүүн өгүүлбэрийн хэлбэржилтийг тодорхойлоорой.

Намрын шувуудын ганганаанаас шаналахын жаргал авлаа,

Найрын сайхан дуунаас

Жаргахын зовлон авлаа.

Шооны арга:

1. Багууд ажилласан эхдээ эхийн задлал хэрхэн хийснээ бусдадаа тайлбарлана.

2. Багууд оногдсон даалгавараа хийж гүйцэтгэнэ.

3. Багийн гишүүд сугалаа сугалан эхээс харъяалахын тодотгол гишүүн ба гишүүн өгүүлбэрийг олж тодорхойлно.

4. Багийн гишүүд шоог орхин талуудад бичсэн өгүүлбэрийг өгүүлбэрзүйгээр задлан бусдада тайлбарлана.

Мэдлэгээ бататгах

1.Харьцуулан хүснэгтийг бөгөөлөөрэй.

Харъяалахын тодотгол гишүүн

Ха/-ын тодотгол гишүүн өгүүлбэр

асуулт

утга

хэлбэржилт

Илрэх үг

Харьцуулан жиших аргаар

ь Харъяалахын тодотгол гишүүн

ь Харъяалахын тодотгол гишүүн өгүүлбэр

Хоёрын адил ба ялгаатай талыг харьцуулан гаргаж , баг бүр хүснэгтээ самбарт хадаад тайлбарлана.

ь Хамгийн оновчтой хувилбарыг хамтран гаргаад түүнээ бичиж тэмдэглэнэ

Мэдлэгийг нэгтгэн дүгнэх

ХТЯ


Харъяалахын тодотгол

НТЯ ЗТЯ

Ү-Ү Ү-Ү

2 3

2

гишүүн өгүүлбэрийн Таны амжилт гаргасны

өгүүлэхүүн нь харъяалахын нууц юунд байна вэ?

тийн ялгалаар хэлбэржинэ.

Асуулт нь яасны, яадгийн....

Загварыг тайлбарлаад дараагийн дасгалуудыг зааврын дагуу ажиллан харъяалахын тодотгол гишүүн өгүүлбэрийн талаар мэдлэгээ бататгана.

Гэрт

Дасгал-20 , багшийн өгсөн эхүүдээс харъяалахын тодотгол гишүүн өгүүлбэрийг олоод өгүүлбэрзүйгээр задлан тайлбарлаарай.

Ээлжит хичээл – Яриа бичгийн дадлага

Нэгж

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэлжих үе шат

Эхийн задлал хийж өмнөх хичээлүүдээр олж авсан мэдлэгээ бататгана гэдгийг сурагчдад хэлж өгөх

*”Хон хон дуутай хондлой дээрээ дэгээтэй тэр юу вэ?

Оньсогыг таалгаад нохой гэсэн үг бүтцэд нь орсон хэлц олуулах

- Яриа бичгийн дадлагаар “Нойрмог нохой” бичил цогцолбор дээр ажиллах болно.

Хэлцийн утга тайлбарлах

--Нохойн дуу ойртох

--Хүний нохой идэхээр өөрийн нохой ид

--Нохой хамартаа тулбал усч

--Нохой явган гахай нүцгэн

--Нохойн замаар орох

Ойлгож ухаарах үе шат

Дараах эхийг тарааж өгөхдөө сургчдын мэдлэгээ сэргээхэд туслах “Сурагчийн лавлах” -ыг өгнө.

-Эхийг задлах хэв маягийг тогтоох

.......Тоочимж

.......Хүүрнэмж

.......Эргэцүүлэмж

.......Тайлбарламж 4-өөс эхний 3-ыг 9-р ангид голлон үзэхийг багш анхаарна.

А. өгүүлэгдэхүүн бүтэц

/нохой/ /нар нохой, нохой цох/

Явдал зохиомж

/тусах цоонох /нар-нохой-цох/

өндийх, үмхэх

-утгыг ухааран лавлах ашиглан эхийн хэв маягийг тодорхойлоод мэдлэгийн хүрээндээ нийцүүлэн эхийн хэв маягийг өөрчлөн эх зохионо.

Хийж бүтээх үе шат

Эхийн бүтэц хэв маягийг тогтоогоод түүнээ цэгцлэн тайлбар бичих

Нойрмог нохой

Үүлэн цаанас хурц нар тусаж унтаж хэвтсэн нохойн зовхи нэвт цооноход нойрмог нохой давхийн өндийж тавхай өөдөө мөлхөж явсан гэрэлт цохыг уурандаа ухасхийн үмхээд авч гэнэ.

1.тулгуур, түлхүүр үг олуулах



2.Эхийн санааг сурагчдаар олуулах бөгөөд анги ангийн онцлогт тохируулан уян хатан хандана.

3. Дараагийн цаг дээр эхийн үйл үгсийг олуулж энгийн өгүүлбэр болгон задлах алхмыг хийлгэх

4.Мэдлэг бүтээх явцыг хянах

-тулгуур ,түлхүүр үгийн мэдлэгээ сэргээнэ.

- Эхийн 4-н санаанаас эхний хоёрыг олох

Б. төрсөн санаа гол санаа

/нойроо харамлах /цохыг идсэн

нохой цох/ муу нь муугаа

хүчтэй нь хүчгүйгээ/

зорьсон санаа шинэ санаа

/хэнд эрх бий түүнд / ихээс бага руу

Хилэнц бий/ дүрсэлсэн

Нар-нохой-цох

*Эхийн нэгжийг багаас ихрүү тогтоовол хэрхэн байрлуулж болох вэ?

*Үйл үгсийг бүлэглэн,эхийг энгийн өгүүлбэр болгоно.

*өгүүлбэрийг хувирган тодотгол ,тусагдахуун гишүүн өгүүбэр болгоно.

Дүгнэлт гаргах үе шат

Багш хичээлээ болон сурагчдаа үнэлнэ.

*Эхийн тухай ерөнхий мэдлэгийн хүрээг гарган цаашдын ажлаа төлөвлөх

-Сурагчдын хичээлийн оролцоо ,багийн ажил ямар болсонд үнэлэлт өгөх.

-Хичээлдээ үнэлэлт өгөх

- Хэлцийн утгыг ухааруулахад анхаарах

* Өөртөө болон нөхдийнхөө хичээлийн идэвх оролцооны талаар дүгнэлт өгнө

- Энэ хичээлээр юу мэдэж авсан бэ?

- Цаашид нэмж мэдэх зүйлээ төлөвлөх, багшаас асууж зөвлөмж авна.

*

гэрт

Багш гэрийн даалгаварыг өгөх

Дараах өгөгдөхүүнийг гүйцээн бич

-“Хоточ нохой “сэдвээр хүүрнэмж зохион бичнэ үү?

....Хоточ нохой эзнээ хаядаггүй ,хаяж явлаач заавал нэг газраа хүлээдэг.Хоточ нохой хоол өгсөн бүхнийг дагаж явдаггүй хот эзэн хоёроо л гэдэг юм.

Ээлжит хичээл- “Бичгийн ажил” Монгол хэл

Үе шат

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэл төрүүлэх

Ш Зохион найруулах чадвар дадал хэр төлөвшиж байгаагаа үнэлүүлнэ.

Ш УНӨ-ийн талаарх мэдлэгээ үнэлүүлнэ.

Ш Зохиолын талаар өөрт төрсөн сэтгэгдэлээ ойлгомжтой уран яруу илэрхийлэхийг зөвлөх

Ш Зохион найруулах чадвараа шалгуулах сэтгэлзүйн бэлтгэлтэй байх

Ш Өгүүлбэрзүй “УНӨ”-ийн мэдлэгээ

Ш Эх зохиоход найруулгад анхаарах

Ш Үг сонголт уран дүрслэл

Ш Зохиолын үг хэллэгээс аль болох оруулах

Ш Ургуулан бодож бүтээлчээр сэтгэж бичих

Даалгавар -1

· “А”-хэсэг

1.Дараах шүлгийн бүтэц, агуулга, зохиомжийг дуурайлган зохион бич.

**Алс ирээдүй асуулт юм

Алхам бүр минь хариулт юм

Алдаж онох минь дүн юм

Амьдрал гэдэг шалгалт юм.

· “Б”-хэсэг

1.Дараах шүлгийн бүтэц, агуулга, зохиомжийг дуурайлган зохион бич.

**Хаад ноёд торго дурдан эрнэ

Хамба лам мяндаг цол эрнэ

Хатад авхай сайхан өнгө эрнэ

Харц ардууд эрх чөлөө эрнэ

Даалгавар -2

2.Эхийг уншаад өөрт төрсөн сэтгэгдэлээ бичээрэй.

3.Тусагдахуун гишүүн ба гишүүн өгүүлбэрийг өгүүлбэрзүйгээр зурна уу.

Туул тунин тунин ирэв

Туул...Туулын тухай амтай бүхэн шагширч байна. Хэдэн мянган жил халгин цалгин урссан хатан Туул нүд анихын эрмэгт тулаад байна.

...Морин давааны их аман их аман дээр туул дүн өвөл шиг цавцайж байлаа. Мөсөн дээрх цасан бүрхүүл нь хэв хэвээрээ. Дээгүүр нь алхахад цөмрөх янзгүй.Харин голд нь хүртэл хэсэг газар харзалсан жижиг цоорхойгоор Туулын ус хэржигнэн урсаж байх нь тэр. Гэхдээ цас мөсөн бүрхүүлээ дотроос нь хага татан яргаж, цөнгөө түрэх тэнхэл үнэртсэнгүй. Одоо монголын бүх гол цөнгөө түрчихсэн байгаа. ...

2.Эхийг уншаад өөрт төрсөн сэтгэгдэлээ бичээрэй.

3.Харъяалахын тодотгол ба ,гишүүн өгүүлбэрийг олж өгүүлбэрзүйгээр зурна уу.

Чив чимээгүй Туул

Туул шуугьж Туулын шугуй найгаж л байна.Гэхдээ энэ чинь мөнх юм гэж үү? Тэнгэр тулсан Хэнтийн их сарьдгуудын дунд Мөнгөнморьт гэдэг нэртэй нэгэн уул бий. Том оо том. Орой дээрээ овоотой, оосор бүслүүрээр нь униартай. Энэхүү уулын баруун суганы гүн хар амнаас Туул гол эх авна.Амыг өгсөхөд харанхуй ой.Өгссөөр давдгийн даваан дээр хаг хөвдөнд хучигдсан ,минж шиг хэдэн түүдгэр чулуу тааралдана.Түүний доороос бяцхан горхи хөл орж байгаа нь харагдана. Гэвч төдхөнөө бас хэл орчихсон улын уруу шулганан дэгдэж одох бөлгөө. Энэ бол хатан туул минь төрж байгаа нь тэр. ...

Даалгавар 3-4

3.Дараах өгүүлбэрийн цөм бүтцийг гарга.

**Морин давааны аман дээр Туул дүн өвөл шиг цавцайж байлаа.

4.Өгүүлбэрийг уншаад монгол бичигт хөрвүүл.

3.Дараах өгүүлбэрийн цөм бүтцийг тодорхойл.

** Хан Хэнтийн сарьдаг уулс хатан Туулаа хэзээ хойно унин тунин илгээв.

4.Өгүүлбэрийг уншаад монгол бичигт хөрвүүл.

Даалгавар-5

5.Хэлцүүдийг ойролцоо утгаар нь харгалзуул

1. Цагийн юмыг цагт нь а. Хар санаа хар толгойдоо

2. Ичих нүүрэндээ илэг наах б. Сохор харн өртөөнд очих

3. Хоёр тугалаа бэлчээрт гаргах в. Хэлсэн үгэндээ эзэн болох

4. Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр г. Ширэн нүүрлэх

Гишүүн өгүүлбэрийн утга бүтэц үүрэг нэгжээр бие даан ажиллах өгүүлбэрүүд:

1. Сүрэнхүү морины толгойг илж худалдахгүй гэнэ.

2. Цугаар нэгэн зэрэг шувуун саарлын тухай ярилцаад оройн шар наранд зүг зүг , гэр гэртээ, хоёр гурваар нийлэлдэн ярилцан давхин одоцгоов.

3. Өглөөний нар гарахад нэгэнт хэдэн уул голыг өнгөрчээ.

4. Модон самбар дээр үнс түрхжээ.

5. Бусад морьдыг жигдэрч гүйцмэгц Дамдинжаа Жомбоогийн морийг цулбуураас нь хөтөлж , олны өмнө аваачаад аялгуулан шүлэглэж цолыг дуудав.

6. Хээрийн болжмор сүрэг сүргээрээ нисч, өндөр тэнгэрт эргэлдэн , ганц хүрэн элээ шувууны баасанд цайрсан том хадан дээр сууж , өд сөдөө маажна.

7. Цаст уулын оргилоос цагаан болъюу, толгой минь .

8. Жанжаа яаран босч тулганы нурам онгичин , хөрзөнгийн цогонд модны , мөчир шатааж , өөхөн дэнгээ асааж , шөнийн гийчинг оруулав .

9. Хэрлэн , Онон , Туулын тунгалаг , ариун мөрнүүд .

10. Итгэлт , Ням гуай хоёрыг элдвийг ярилцан байх завсар Хишигт гуай архи халааж , аягалав .

11. Баяндэлгэр гэдэг жигжигхэн дов дээр босгосон том овооны дэргэд наадам хийхээр малчин ардууд цуглажээ.

12. Саарал морийг Жомбоо хэдэн наадамд унасан учир морины зан байдлыг сайн мэддэг байв .

13. Галсан хар тогоон дороо хэдэн мод шидэж , галаа асаагаад , урцнаас шинэхэн цавчсан модон тэвштэй гөрөөсний мах авчирахад мань хэд өнөөх шаваг шиг хар цайгаа оочин гурын тарган мах идэцгээв .

14. Хуучин сар шөнө дундын үед цухуйхад , гэрийн нохой түүнийг харан , дэмий л хуцна.

15. Дагданы охин Мядагмаа гэзэг үсээ самнаж , нүүртээ оо энсэг түрхэж, бас бор ногоон торгон дээлээ тааруулан өмсөж байх нь үзэгдэнэ.

16. Саруулхан шөнийн буман одод огторгуй анивчин сайхан хотын түмэн одод газарт гялалзана.

17. Хорвоо исгэрч, уухилж, уянгалж ,бархирч, гасалж уйлдаг юм билээ.

18. Хөөрхөн болжмор жигүүртэн шувуухай яруу дуугаа аялан, хүний хүү хоньчин Найдан баяртай сэтгэлээр наадав.

19. Анхилам цэцгүүд найгасан ,аадар хур жигдэрсэн, аялуун зуны улирал эхлэв.

20. Хээрийн галуу нисээд үл хүрэх газраас хүний хүү эрдэм өвөрлөж харина.

21. Эгнээ бүрээс хангинах дуу нь өндөр, эх орноо бахдах сэтгэл нь тэнэгэр.

22. Хүүхэд багачуудын гийнгоолох дуу хөндий талд яруу сонстоно.

23. Зуны үдэш богино тул өглөөний найман цагт нар нэгэнт дээр гарчээ.

24. Гаднаас зочид гийчид ирэх нь тоогүй олон .

25. Намайг нойрмоглон босоход Балт аль хэдийн голын эрэг дээр сууж байв.

2012-2013 он 3 -р улирал 8-р нэгж

Нэгж хичээлийн хөтөлбөр Монгол хэл 9-р анги

Бүлэг сэдэв сэдэв

Өгүүлбэрзүйн задлал /26-цаг/

Нэгж сэдэв

Өгүүлбэрийн хувиргал /4цаг/

Мэдлэгийн өмнөх төсөөлөл

12-н жилийн сургалттай 9-р ангийн сурагчид нь: Үг,өгүүлбэр ,эхийн хувиргалын талаар тодорхой мэдлэгтэй .энгийн өгүүлбэрийг хувиргах чадвартай байна

Нас сэтгэхүйн онцлог

-Энэ нас:Ой ухааны хурд түргэсэж ,сэтгэн бодон чадвар нь нэмэгдэж ,үйлийг ухамсартай хийхэд хүргэдэг дохионы 2-р системийн үүрэг ихэснэ.Танин мэдэх идэвх ,сониуч зан зэрэг бие хүний олон чанарууд хөгжих таатай үе

· Хэл ярианы чадвар улам нарийсч хөгжинө. Иимд хэл,ухагдахуун,үгээр илэрхийлэх чадварыг хөгжүүлэхэд анхаарах.

· Энгийн амьдралын ахуйн хэл ярианаас шинжлэх ухааны хэл,улмаар математик хэлэнд шилжих гэсэн дарааллыг баримтлах

· Тогтоох сэргээх ,хадгалах ойн процессуудад үндсэн өөрчлөлт гардаг.Иймээс бодох,бичих,сэтгэх,ангилах,системчлэх,ерөнхийлөх,дүгнэх зэрэг хараа ,сонсгол хөдөлгөөний хүртэхүйн хэлбэрүүдийг сургалтанд өргөн ашиглах

Зорилго

v Эхийн өгүүлбэрт хувиргал хийж сурснаар ,зохион найруулах болон үгийг оновчтой сонгох ,чадвараа нэмэгдүүлэх

Зорилт

ь Эхийг ухаарч уншиж ойлгох,эхийн задлал хийх

ь Эхийн өгүүлбэрийг хураах, дэлгэрүүлэх, тонгоргох, салаалах ,хувиргал хийх

ь Эхийг дуурайн зохион найруулж бичиж сурах

Хэрэгцээ

*Хувь хүний хэрэгцээ:Санал бодол сэтгэгдлээ зөв цэгцтэй илэрхийлж, бусдын санаа бодлыг хүлээцтэй сонсож,ухааран тунгаах,чадвар эзэмших

*Нийгмийн хэрэгцээ: Сэтгэлгээг хөгжүүлж, сэтгэн бодох хурдаа нэмснээр цагийг үр ашигтай өнгөрөөх,сурч мэдсэнээ ашиглан бүтээлч ажиллагааны арга барил эзэмшин ,багаар хамтран ажиллах бусдын сайн үйлээр бахархах чадвартай болох

Анги зохион байгуулалт

· Ээлжит хичээлийн онцлогоос хамаарч анги нийтээр болон багаар,хосоор,санаа зорилгоороо нэгдэн ажиллах,бие даасан ажлын хэлбэрийг багш сонгоно.

Арга зүй

-Уламжлалт болон бүтээлч сэтгэлгээний аргуудаас багш хичээлийн элементэд болон тухайн ангийн чадамжинд тохируулан сонгон хэрэглэнэ.

Хичээлийн хэрэглэгдэхүүн

Ш Сургалтын хөтөлбөр 9-р анги, Т.Ө.М

Ш 2012-2013 оны нэгж хичээлийн хөтөлбөр

Ш Багшийн бэлдсэн сурагчийн лавлах

Ш Сурах бичиг 12 жилийн 9-р анги

Ш Бодит чадвар ,монгол хэл -8,2007 он

Жишиг даалгавар

А.Замаг сайтай нууранд шувуу бүхэн цуглана. Зан сайтай айлд хүн бүхэн цуглана.

Б.Замгаар сайтай Төгрөгт маань Шувуу болгон цуглана.

Зангаар сайтай олонд маань өлзий буян хуралдана.

1.”б” эхийн өгүүлбэрүүд ямар хувиргалаар бүтсэн бэ?

А. Хураах Б.Дэлгэрүүлэх В. Салаалах Г.Тонгоргох

2. Хэлц бус өгүүлбэрийг хэлц өгүүлбэр болгох нь ямар хувиргал вэ?

А. Хураах Б.Дэлгэрүүлэх В. Салаалах Г.Тонгоргох

3. Өгүүлбэрийг хувиргахад гишүүд солигдон утга хэвээр байх нь ямар хувиргал вэ?

А. Хураах Б.Дэлгэрүүлэх В. Салаалах Г.Тонгоргох

4. Өгүүлбэрийн гишүүдийн байрыг солих нь ямар хувиргал вэ?

А. Хураах Б.Дэлгэрүүлэх В. Салаалах Г.Тонгоргох

5. замгаар сайтай .зангаар сайтай гэснийг сайн замагтай, сайхан зантай гэж хувиргавал ямар хувиргал болох вэ ? А. Хураах Б.Дэлгэрүүлэх В. Салаалах Г.Тонгоргох

а.Арга зүйн төлөвлөлт:

Баримжааг ялган таних үе

Баримжааг эзэмших үе

Баримжааг хөгжүүлэх

Төсөөлөл

Мэдлэг

Чадвар

Сэдэл үүсгэх

Эхийн утга санаатай танилцах

Эхийн ухааран ойлгох

Ухаарч унших, эхэд задлал хийх, зохион бичих

Таамаглал дэвшүүлэх, асуудал дэвшүүлэх аргаар

Практик үйлийн арга

Бие даасан бүтээлч үйлийн арга

ь Хагас лекцийн арга

ь Үгийн утгыг ухааран ойлгох

ь Асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлэх

ь Би чадна тоглоом

  • Сонгон авсан эхийн сэдэв агуулга, өгүүлэгдэхүүнд, задлал хийх
  • Эхийг бүтцээр задлан жишээн дээр тайлбарлан ярилцах

ь Эхийг уншаад ямар хэв маягийн эх болох,аль хэсэгт ямар хэв мэяг холилдон орсныг ялгах

ь Эхийн хэл найруулгаас дуурайн, өөрөө эх зохиион ,бичих

ь Эхэд орсон тогтвортойхолбо үгийн утга, үүрэг, зүйлийг тайлбарлах

-Түлхүүр үгээс таамаглал

дэвшүүлэх арга

- Асуултын арга

- Асуудал дэвшүүлэх арга

- Эвлүүлгийн арга

- Солилцооны арга

- Сэдлэг яриа

- Анализ,синтез

-Тайлбарлан ярих арга

- харилцан ярианы арга

-Асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлэх арга

- INSERT

- KWL

Веннийн диаграм

- Уран уншлагыг арга

- Марафон бичлэг

- Булангийн арга

- Мэтгэлцээний арга

- Бүлэглэх арга

- Тархины шуурга

- Бүтээлч тэмдэглэгээ /инсерт/

- Тайлант бичлэг





б.Сургалтын орчин

Сургалтын гадаад орчин, хэрэглэгдэхүүн

Дотоод орчин буюу сэтгэлзүй

Үйлийн орчин

ь Монгол хэл-9

ь Сурах бичиг 2012 он

ь 9-р ангид үзэх сурах бичгээс дасгалыг тохируулан сонгох

- Монгол хэлээрээ бахархах, эх хэл соёлоо дээдлэх сэтгэлзүйн орчныг бүрдүүлэх,

- Эхээс уншиж , ухаарсан зүйлээ амьдралд хэрэгжүүлэх

Сурах-сургах үйлийн орчин

Багаар хосоор ажиллах бүрэлдэхүүн

Ажиллах эхийн сан

Багшийн чиглүүлэг

в. Нэгж хичээлийн хөтөлбөрийн цагийн төлөвлөлт:

Хичээл

Ээлжит хичээлийн сэдэв

Цаг

Ээлжит хичээлийн зорилго

1-р хичээл

Өгүүлбэрийг хураах .дэлгэрүүлэх

40 мин

Өгүүлбэрийг цөм бүтцээр хураах , дэлгэрүүлэгч гишүүдийг зөв сонгох

2-р хичээл

Өгүүлбэрийг салаалах оновчтой найруулах арга

40 мин

Өгүүлбэрийг салаалахдаа оновчтой найруулах арга, хэлц ба хэлц бус нэгжийг солин орлуулах

4-р хичээл

Яриа бичгийн дадлага

40 мин

Эх задлалын тухай мэдлэгээ сэргээх өгүүлбэр, эхийн хувиргал хийх

4-р хичээл

Өгүүлбэрийг тонгоргох арга, түүний хэрэглээ

40 мин

Өгүүлбэрийгн гишүүдийн байрыг солих , тонгоргох арга, түүний хэрэглээ болгох

Ээлжит хичээл –“Өгүүлбэрийг хураах дэлгэрүүлэх “ Монгол хэл

Нэгж

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэлжих үе шат

Дэлгэрүүлэх /нэгж нэмэх/

Салаалах /хэлзүйн хэлбэр өөрчлөх/

Тонгоргох /Байр сэлгэх/

Хураах /нэгж хасах/

в

Өгүүлбэрийн хувиргалын талаар бид юу мэдэх вэ?

**Загварын дагуу сурагчдын бэлэн мэдлэгийг сэргээж харилцан ярилцах

**Бид эдгээрээс өгүүлбэрийн хураах дэлгэрүүлэх хувиргалаа тодруулж үзье.

Ойлгож ухаарах үе шат

1. Хураах, дэлгэрүүлэх хувиргалыг харьцуул -сан хүснэгтийн аргаар гаргах

2. Өгүүлбэрийг хураах дэлгэрүүлэх олон арга байдаг.

3. Эдгээрийг бүгдийг сайн мэдэх нь бидний ярих бичих, эхийг оновчтой зохиож сурахад тустай.

Дэлгэрүүлэх

Хураах

1.Цөм өгүүлбэрт дэлгэрүүлэгч гишүүд нэмэх

2.Хэлзүйжсэн ба бүрэн бус өгүүлбэрийг бүрэн өгүүлбэр болгох

3.Гишүүнийг гишүүн өгүүлбэрээр солих

4.өгүүлбэрийн нэг гишүү -нийг тодосгогч гишүүнээр давтан дэлгэрүүлэх

5.Төлөөний үгийг төлөөлсөн үг хэллэгээр нь сэргээн дэлгэрүүлэх

1,Цөм бус өгүүлбэрийг цөм өгүүлбэрт хураах

2.Бүрэн өгүүлбэрийг бүрэн бус хэлзүйжсэн өгүүлбэрболгох

3.Гишүүн өгүүлбэрийг гишүүнээр солих

4. Өгүүлбэрийн тодосгогч давхар гишүүдийг хасах

5. Өгүүлбэр үг хэллэгийг төлөөний үгээр орлуулан хураах

Хийж бүтээх үе шат

Дээрх өгүүлбэрийг хураах, дэлгэрүүлэх арга тус бүр дээр тохирсон жишээ гаргаарай.

Өгүүлбэрийг Дэлгэрүүлэх /жишээ/

Өгүүлбэрийг Хураах /жишээ/

1

Монгочуудын баатарлагийн тууль “Жангар”-ыг ээж минь багаасаа хадгалсаар ирсэн бөгөөд хайрлана.

1

“Жангар тууль”-ийг ээж минь хадгалсаар ирсэн бөгөөд хайрлана.

2

Өэлүн эх хөвгүүдээ гарыг ганзганд хөлийг дөрөөнд хүргэжээ.

2

Гарыг ганзганд хөлийг дөрөөнд хүргэжээ.

3

Хотгор газрыг хорголоор дүүргэсн ,хойш урагш явах хүнийг хувцасаар хангадаг хонь

3

Хорголтойч ,ноостой ч хонь нэгэн эрдэнэ.

4

Одоо хэр ордост Чингис хаан, түүний 4-н хатан Бөртэ,Хулан, Есүй,Есүгэний эдэлж хэрэглэж байсан нандин зүйлс онгологдож байна.

4

Одоо хэр Ордост Чингис хан түүний дөрвөн хатны эдэлж хэрэглэж байсан нандин зүйлсонгологдо байна

5

Гэсэр,жангар,МНТ,зохиолыг өвөг дээдэс минь турвин бидэнд үлдээсэн.

5

Тэдгээр зохиолыг өвөг дээдэс минь турвин бидэнд үлдээсэн

Дүгнэлт гаргах үе шат

Багш хичээлээ болон сурагчдаа үнэлнэ.

Өгүүлбэрийг хураах ,дэлгэрүүлэн бичих ерөнхий мэдлэгийн хүрээг гарган цаашдын ажлаа төлөвлөх

-Сурагчдын хичээлийн оролцоо ,багийн ажил ямар болсонд үнэлэлт өгөх.

Хичээлдээ үнэлэлт өгөх

**Эхийн өгүүлбэрийг хураах дэлгэрүүлэх олон арга байдагнь хоорондоо харилцан хамааралтай гэдгийг мэдэж авлаа.

*Өнөөдрийн хичээл дээр хэн хэн идэвхтэй сайн оролцсон хэн бүтээлч биш байсныг шударгаар үнэлнэ.

гэрт

Багш гэрийн даалгаварыг өгөх

Сэдэв: Өгүүлбэрийг салаалах

Эхийн өгүүлбэрт хураах ,дэлгэрүүлэх хувиргал хийгээрэй.






Цаг

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Багшийн анхаарах зүйл

Сэдэлжүүлэх үе

Өгүүлбэрийг хувиргах аргуудыг нэрлэнэ үү

ь Өгүүлбэрийг хураах дэлгэрүүлэх аргаа хэрхэн гүйцэтгэснээ гэрийн далгаварын жишээн дээрээ тайлбарланауу?

ь А. 1 2

ь Б. 1 2 3-гэсэн бүтцийг хэрхэн ялган бичсэнээ тайлбарлана.

ь В. 3,4-р өгүүлбэрийн аль хэсгийг ямар төлөөний үгээр орлуулан хурааснаа тайлбарлана.

Сэдэл үүсгэхдээ заах гэж байгаа хичээлийнхээ гол асуудал руу хандуулвал сайн.

Энэ хичээлийн сэдэл болгосон зүйл нь сурагчдын өмнөх хичээлд тулгуурлан чиглүүлэх

Утга санааг ойлгож мэдлэг эзэмших үе

· Өгүүлбэрийг салаалах /хагас лекц/

**Өгүүлбэрийн салаалан хувиргах аргуудыг жишээтэй нь зөв харгалзуулаарай

1. Хэлц бус нэгжийг хэлц нэгжээр солих

2. Хүүрнэх өгүүлбэрийг асуух,анхааруулах,заах, захирах өгүүлбэр болгох.

3. Үйлийн хэв байдлын дагаварыг солих

4. Тийн ялгалын нөхцөлийг солин найруулж хувиргах

5. Үйлийн төгсгөх нөхцөлийг сольж хувиргах

6. Нийлмэл өгүүлбэр -ийн холбох хэрэглүүрийг сольж хувиргах

** Эдгээр аргуудыг хэлж арга тус бүрийн онцлог шинжийг тодруулах, жишээ гаргуулах

А. Хэлц бус өгүүлбэр= цовоо сэргэлэн, авхаалжтай чийрэг хүү байна

**Хэлц өгүүлбэр=

ь Нүүрэндээ галтай

Нүдэндээ цогтой

Шилэндээ шилтэй

Шилэндээ чөмөгтэй хүү байна

Б. Бэлчээрлэж буй хонин сүргийн дундуур хөндлөн гарахыг цээрлэнэ.

*** Бэлчээрлэж буй хонин сүргийн дундуур яагаадхөндлөн гардаггүй вэ?

В. Эмээлээ тохуул Үүдээ сөхүүл

***Эмээлийг нь тохож ,үүдийг нь сөхөөрэй.

Г. Ахас дээдсийн үгийг сонсвол

Аливаа хүн харилцан

Анд нөхөр бололцвол

Амь биедээ ач болж

***Ахас дээдсийн үгийг нь сонсвол

Аливаа хүнтэй харилцан анд нөхрөө болговол Амь биеийг нь арчилж аль алийгаа түшиж амраглан ханилах ёстой

Д. Өдөр бүхэн хүний сайнтай учирч яв.

Өдөр бүхэн хүний сайнтай учирч яваарай

Өдөр бүхэн хүний сайнтай учирч яваг. Өдөр бүхэн хүний сайнтай учирч явна.

ь Өгүүлбэрийг салаалах аргуудыг эзэмшүүлэх явцдаа өгүүлбэрт гарч буй өөрчлөлтийг ажиглуулж, өгүүлбэрзүйн задлалаа хамт хийж явах.

ь Ажилласан дасгалаа тайлбарлах тайлбарлах чадварыг олгоход анхаарах

ь Өгүүлбэрийг салаалах аргыг хүүхэд бүрд эзэмшүүлэхэд анхаарна.

Бататгал хэрэглээ

ь Өгүүлбэрийг салаалах арга тус бүрд жишээ бичээрэй.

ь Бичсэн өгүүлбэртээ хураах дэлгэрүүлэх хувиргал хийнэ үү

Дасгал : Сурагч бүр бие даан даалгаварыг хийж гүйцэтгэнэ.

Дасгал ажиллах явцад ойлгохгүй байгаа зүйлээ нягтлан багшаас тусламж авч алдаагаа засна.

Хичээлээ дүгнэн санаа бодлоо солилцох боломж гаргана.

Бататгах үед өнөөдрийн үзсэн хичээлээс өгүүлбэрийг салаалах аргын талаар шинээр мэдсэн зүйлийг тайлбарлуулах нь чухал

Энд сурагчийн үзэл бодол илэрч, санаа бодлоо солилцох

боломж олддог юм

Гэрт

Дасгал-эхийг уншаад даалгаварыг гүйцэтгэх

Ээлжит хичээл: Яриа бичгийн дадлага

Цаг

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Багшийн анхаарах зүйл

Сэргээн санах үе

А. Аав дайн хоёр Д. Нямаа

Аавыг минь

Дайн аваад явсан

Аав ч ирэхгүй

Дайн ч ирэхгүй

Аав дайн хоёр

Аль алиныгаа

Амьд үлдээгээгүй

*Шүлгийн утга санааг ойлгон эхийн задлал хийнэ үү?

Б. Дайн Д.Гомбожав

Дайн – Хүнгүй гэр

Гэргүй хүн

Дайн - Хөлгүй бие

Биегүй хүн

Дайн- Эргүй эхнэр

Эхнэргүй эр

Дайн- Аавгүй хүү

Хүүгүй аав

Хоёр шүлгийн санааг харьцуулах

**эхийг хураах дэлгэрүүлэх салаалах хувиргалаар хувиргана.

ь Сурагчдын эх дээр ажиллах чадварыг нэмэгдүүлэх явцдаа ,өмнөх хичээлүүдээр үзсэн өгүүлбэрийн хувиргал хийлгэхэд анхаарна.

Утга санааг ойлгож мэдлэг эзэмших үе

Эх: Ямар нэг хэрэг явдлын тухай мэдээлэх,харилцах зорилгоор өгүүлбэр үг, бүтээврийг утга,бүтцээр нь сүлжиж холбосон хэлэх үйлийн бүтээгдэхүүнийг эх гэнэ.

Эхийн хэв маяг: Хэлэх зорилгоос шалтгаалж эхийг тоочимж,тайлбарламж,хүүрнэмж, эргэцүүлэмж, гэсэн 4-н хэв маягт хуваана.

Эхийн агуулгын бүтэц: эхлэл, гол хэсэг,төгсгөл хэсэг гэсэн нэгжид хуваана.

Эхийн бүтцийн нэгж. Цогцолбор, мөчлөг,хэсэг зэрэг багаасих доод нэгжээс дээд нэгжүүдээс эх бүтнэ.

А. “Аав дайн хоёр”- эхэд эхийн санааг хэрхэн гаргасан бэ?

Төрсөн санаа: Амгалан тайван амьдрал ямар их үнээр олддогийг харуулав

Гол санаа: Хэдий дайн дуусч ялсан ч аав дайныг аваад явсан ирэхгүй

Шинэ санаа: Аав дайн хоёрыг адилтган ,амьтай амьгүй зүйлийг тонгоргох харьцаа буюу амьдчилалын аргаар дүрслэн шинэ санааг бүтээсэн

Зорьсон санаа: “дайн бол хагацал гэдгийг “аль алиныгаа үлдээгээгүй гэдгээр илэрч байна

Б –“Дайн” эхэд төрсөн санаа Дайны хар сүүдэр тусахгүй юм үгүй

Гол санаа: Дайн улс орон айл өрх бүрт гай зовлон авч ирнэ.

Шинэ санаа Тонгоргосон харьцаа бүхий тойрууллын аргаар

Зорьсон санаа : Дайн бол хагацал дайнаас бүтэн юм үлдэхгүй

ь Багш сурагчдын буруу зөвийг шууд дүгнэхийн оронд өөрсдөөр нь хйилгэж, дүгнэлт хийх нөхцөлөөр хангаж өгөх хэрэгтэй

ь Эхийн задлал хийх явцдаа эхийн санаа ,бүтэц, өгүүлэгдэхүүн эхийн хэв маягийн талаарх мэдлэгийг сэргээн сануулахад анхаарах

Бататгал,дүгнэлт

Багш хичээлдээ үнэлгээ, шинжилгээ өгнө үүнд:

А.Хичээлээр сурагчдад өгсөн үр өгөөжин талаар дүгнэлт хийх

Дүгнэлт: Дээрх хоёр эхэд нэг адил санааг хөндөж гол санааг илэрхийлэхдээ өгүүлэгдэн буй юмсыг өөр өөрөөр сонгосон боловч зохиогчдын санаа нь хоёулаа дайны хор хөнөөлийг үзүүлэхийг зорьсоноороо ижил байна. Тодорхой санаан гаргахдаа өгүүлэгдэхүүнээ юугаар ч төлөөлүүлэн гаргаж яаж ч сонгож болно.

ь *Эх бодит байдлын тухай цогц бүрнээр өгүүлэх харилцан мэдээлэх төвшний төгс дохио юм.

Гэрт

********** Энэ хоёр шүлэгт эх орны дайны үеийн болон дайны дараах үеийн айл өрхийн амьдралыг хэрхэн гаргасан байна бэ?. эхийн санааг хүүрнэх аргаар гарган эхийн хувиргал хийж утгыг алдагдуулалгүй бичээрэй

Ээлжит хичээл –“Өгүүлбэрийг тонгоргох“ Монгол хэл

Нэгж

Багшийн үйл ажиллагаа

Сурагчийн үйл ажиллагаа

Сэдэлжих үе шат

Өгүүлбэрийг хувиргах аргуудыг нэрлэнэ үү

ь Хураах

ь Дэлгэрүүлэх

ь Салаалах

ь Тонгоргох

Багш өгүүлбэр бичүүлж хэн хамгийн оновчтой зөв найруулан дэлгэрүүлэх хувиргал хийснийг шалгаруулах

· Өгүүлбэрийг хураах дэлгэрүүлэх , салаалах аргаар дараах өгүүлбэрт хувиргал хийнэ.

· “Хөгжил цэцэглэлтийг зөвхөн хайрын хүчээр л цогцлуулдаг.”

өгүүлбэрийг дэлгэрүүлэхдээ дараах үг хэллэгийг ашиглах.

· Чин сэтгэлээсээ хүндэтгэх,тэдний төлөө ,зорилготой,сэтгэл зүрхэндээ хайрлах

Ойлгож ухаарах үе шат

1. Нийлмэл өгүүлбэрийн бүрэлдэхүүн дэх өгүүлбэрүүдийн байрыг солих

А. Бидний амжилт гаргасан нь эв нэгдэлтэй байж сайн нөхөрлөдөгийнх

Сайхан нөхөрлөж, эв нэгдэлтэй байдгаасл бид амжилт гаргалаа

Хүнийг танья гэвэл нөхрийг нь шинж

Нутгийг танья гэвэл усыг нь шинж.

Нөхрийг нь шинжиж хүнийг нь тань

Усыг нь шинжиж нутгийг нь тань

2. Өгүүлбэрйин гишүүдийн байрыг нь солих

Б. Булгийн ус оргивч хүйтэн

Буруу санаатан инээвч худал

Оргивч хүйтэн булгийн ус

Инээвч худал буруу санаатан

3. Эргүүлэн тонгоргох (Өгүүлбэрийн гишүүдийг тонгоргох буюу хооронд нь сольж найруулах)

В. Манай ард түмэн эд хөрөнгийг биш эрдэм билгийг дээдэлж ирсэн түүхтэй.

Манай ард түмэн эрдэм билгийг дээдэлж ирсэн түүхтэй, эд хөрөнгийг биш

Эд хөрөнгийг биш эрдэм билгийг дээдэлж ирсэн түүхтэй манай ард түмэн

Хийж бүтээх үе шат

Өгүүлбэрийн хувиргал,түүний аргуудыг зөв тохируул.

1.хураах а. Өгүүлбэрийн гишүүдийн байрыг солих

б. Өгүүлбэрээс дэлгэрүүлэгч гишүүдийг хасах

2. дэлгэрүүлэх в. Цөм ба цөм бус өгүүлбэрт дэлгэрүүлэгч гишүүд нэмэх

г. Тодосгогч давхар гишүүн давтах

3. салаалах д. Шууд нэрлэлтийг шууд бус нэрлэлт болгох

е. Өгүүлбэр дэх нэгжүүдийг /үг, хэлц үг, бүтээвэр/ солих

4. тонгоргох ё. Нэр үйлших үйдлд нэрших

Дүгнэлт гаргах үе шат

1.Хураах

- Дэлгэрүүлэгч гишүүдийг хасах

- Заримдаглах

- Төлөөний үгээр хураах

- Бүрэн бүрэн бус хэлзүйжсэн өгүүлбэр болгох

2.Дэлгэрүүлэх

- Дэлгэрүүлэгч гишүүдийг нэмэх тодосгогч давхар гишүүнээр давтах

- Бүрэн бус өгүүлбэрийг бүрэн болгох /Хэлзүйжсэн өгүүлбэрийг хоёр ба гурван бүрэлдэхүүнт болгох/

3.Тонгоргох

- Нийлмэл өгүүлбэрийг бүрэлдүүлэгч өгүүлбэрийн байрыг сэлгэх

- Өгүүлбэрйин гишүүдийн байрыг сэлгэх

- Гишүүдийг хооронд нь сольж найруулах

4.Салаалах

- Шууд нэрлэлтийг шууд бус нэрлэлт болгох

- Өгүүлбэрийн хэлэх зорилгыг өөрчлөх

- Үйлийн, нэрийн холбох, төгсгөх, нөхцөлүүдийг солих

- Үйлийн хэвийн дагаварыг солих

Бие даан Өгүүлбэрийн хувиргалаар олж авсан мэдлэгээ нэгтгэн дүгнэлт гаргана.

гэрт

Багш гэрийн даалгаварыг өгөх

Өгүүлбэрийн хувиргалаар бяцхан ном хийхдээ онолын мэдлэг жишээ хоёрыг хавсаргаарай

12 жилийн 9-р ангийн монгол хэлний 9-р нэгж хичээл /эхийн задлал-24 цаг/

Сэдэв: Ярилцлага

Хугацаа: 4 цаг

Хамрах хүрээ:

Сурагчид өмнөх ангиудад эхийн утга ба бүтцийн задлал хийж, эхийг хураах дэлгэрүүлэн хувирган бичиж эхийн төрөл хэлбэрээр зохистой найруулан бичих үйлийн баримжаа эзэмшсэн. Аян замын тэмдэглэл, өдрийн тэмдэглэл, танилцуулга, зөвлөгөө, намтар, захианы бүтэц хэв маягтай танилцаж, эдгээрийг бичих арга зүйн баримжаа эзмшсэн.Сурагчдад эдгээр чадваруудаа гүнзгийрүүлэн хөгжүүлж өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглээ болгох хэрэгцээ шаардлага байсаар байна.

Зорилго:

Ярилцлагын бүтэц, найруулгын онцлогт задлал хийх замаар төрөл бүрийн ярилцлага хийж сурах

Зорилт: 1. Ярилцлагын сэдэв, бүтэц, санаа, хэв маягийг тодорхойлох

2. Ярилцлагын хэл найруулгын онцлог, ач холбогдлыг мэдэх

3.Ярилцлага хийж сурах

Агуулга:

Судлаглахуун

Ур ухаан

· Ярилцлагын сэдэв, бүтэц, санаа, хэв маяг

· Ярилцлагын хэл найруулгын онцлог ач холбогдол

· Ярилцлагын онцлогийг танин мэдэх

· Ярилцлага хийх арга зүйд сурах

Арга зүй:

Хичээл

Ээлжит хичээлийн сэдэв

Цаг

Ээлжит хичээлийн зорилго

1-р хичээл

Ярилцлагын зорилго, агуулга

40

мин

Ярилцлагын зорилго, агуулгыг тодорхойлох,

таниулах

2,3-р хичээл

Ярилцлагын бүтэц,найруулгын онцлог

80

мин

Ярилцлагыг эхийн бусад хэв маягуудаас ялгаж таниж, найруулга, бүтцийг тайлбарлаж чаддаг болгох

4-р хичээл

Ярилцлага эх зохион бичих,

40

мин

Ярилцлага хийх арга зүйд сургах

start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)